Cirit-birit dan keracunan makanan: apa perlu diminum, ubat yang selamat, dan bila perlu ke klinik?

Berapa kali berak dikira cirit-birit?

Cirit-birit (dalam bahasa Inggeris: diarrhoea) ialah najis yang cair atau berair, 3 kali atau lebih dalam 24 jam. Rupa najis lebih penting daripada bilangannya. Jika anda kerap buang air besar tetapi najis masih berbentuk, itu bukan cirit-birit. Bayi yang minum susu ibu sahaja memang selalu ada najis lembut seperti pes, dan itu juga bukan cirit-birit.

Cirit-birit atau keracunan makanan: apa puncanya?

Dua punca paling biasa ialah:

• Virus perut (gastroenteritis, iaitu radang perut dan usus). Contohnya norovirus pada orang dewasa dan rotavirus pada bayi.
• Keracunan makanan. Makanan atau minuman yang tercemar dengan kuman, toksin atau bahan kimia. Gejala selalunya bermula dalam beberapa jam hingga beberapa hari selepas makan: loya, muntah, cirit-birit, sakit perut dan kadangkala demam. Toksin yang sudah terhasil dalam makanan, contohnya daripada Staphylococcus aureus atau Bacillus cereus, selalunya menyebabkan muntah sebagai gejala utama.

Petunjuk paling jelas untuk keracunan makanan ialah beberapa orang sakit selepas makan hidangan yang sama. Garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia mengira 2 kes atau lebih daripada makanan yang sama dan masa makan yang sama sebagai satu wabak. Pada tahun 2023, Malaysia mencatatkan 17,896 kes keracunan makanan, dan 51% daripadanya berumur 7 hingga 17 tahun.

Bahaya sebenar ialah kekurangan air badan

Menurut WHO, kekurangan air badan (dehidrasi) ialah ancaman paling serius daripada cirit-birit. Bayi, kanak-kanak, warga emas dan pesakit kencing manis lebih cepat mengalami dehidrasi. Tanda-tandanya:

• Orang dewasa dan kanak-kanak: dahaga, kencing kurang daripada biasa, air kencing kuning pekat dan berbau kuat, mulut dan bibir kering, pening, letih dan mata cekung.
• Bayi: ubun-ubun cekung, mata cekung, menangis dengan sedikit atau tiada air mata, lampin kurang basah daripada biasa, dan mengantuk atau meragam.

Cara hilangkan cirit-birit di rumah

Biasanya cirit-birit boleh dijaga di rumah. Matlamatnya ialah mengelak dehidrasi dan terus makan.

• Larutan garam rehidrasi oral (ORS) dahulu. Bancuh dengan air bersih mengikut arahan pada paket. Selepas setiap kali cirit-birit, beri anak bawah 2 tahun 50 hingga 100 ml, dan anak 2 hingga 10 tahun 100 hingga 200 ml. Orang dewasa minum sebanyak yang mereka mahu.
• Sedikit-sedikit tetapi kerap. Untuk anak bawah 2 tahun, beri satu sudu kecil setiap 1 hingga 2 minit. Jika anak muntah, tunggu 5 hingga 10 minit, kemudian sambung semula dengan lebih perlahan.
• Teruskan menyusu. Susukan bayi sekerap yang dia mahu. Bancuh susu formula pada kekuatan biasa, jangan dicairkan.
• Teruskan makan apabila anda rasa boleh. Pilih makanan ringan seperti bubur nasi, pisang dan biskut kering, dan elakkan makanan berminyak atau pedas. Pisang mengandungi kalium, sejenis garam galian yang turut hilang semasa cirit-birit.
• Elakkan minuman manis. Minuman bergas, jus kotak dan teh manis boleh menambah teruk cirit-birit.
• Paracetamol boleh diambil jika rasa tidak selesa. Jangan beri aspirin kepada kanak-kanak bawah 16 tahun.

Boleh minum air kelapa atau susu?

Bagi kanak-kanak, WHO menyatakan masalah tidak tahan susu jarang berlaku. Jika susu jelas menambah teruk cirit-birit, berhenti dahulu dan cuba semula selepas sembuh.

Ubat cirit-birit untuk dewasa dan budak

ORS ialah rawatan utama untuk semua umur. Ubat lain hanya membantu dalam keadaan tertentu:

• Zink untuk kanak-kanak. WHO mengesyorkan zink setiap hari selama 10 hingga 14 hari untuk kanak-kanak yang cirit-birit. Ia memendekkan cirit-birit dan mengurangkan risiko ia berulang dalam 2 hingga 3 bulan. Doktor akan beri dos mengikut umur anak.
• Loperamide (Imodium) untuk umur 12 tahun ke atas sahaja. Ia menghentikan cirit-birit untuk beberapa jam. Jangan ambil lebih 48 jam tanpa berjumpa doktor, dan jumpa doktor dahulu jika najis berdarah atau anda demam tinggi.
• Jangan beri ubat henti cirit-birit kepada kanak-kanak bawah 12 tahun melainkan doktor yang memberinya. WHO menyatakan ubat jenis ini tidak membantu kanak-kanak, dan sesetengahnya ada kesan sampingan yang berbahaya.
• Antibiotik biasanya tidak perlu. WHO menyatakan antibiotik tidak patut diberi secara rutin. Ia hanya membantu dalam keadaan tertentu, seperti cirit-birit berdarah (disentri) atau kolera.

Berapa lama cirit-birit sembuh?

Pada orang dewasa dan kanak-kanak, cirit-birit biasanya berhenti dalam 5 hingga 7 hari, dan muntah dalam 1 hingga 2 hari. Keracunan makanan biasanya pulih dalam seminggu.

Adakah cirit-birit berjangkit?

Ya. Kuman merebak melalui makanan dan air yang tercemar, dan dari orang ke orang apabila tangan tidak dicuci. Untuk melindungi keluarga:

• Kerap cuci tangan dengan sabun dan air. Jangan berkongsi tuala, sudu atau pinggan.
• Jangan sediakan makanan untuk orang lain semasa sakit, jika boleh.
• Bersihkan tempat duduk tandas, pam tandas, pili dan tombol pintu setiap hari.
• Jangan ke sekolah atau tempat kerja sehingga 2 hari selepas cirit-birit atau muntah berhenti.

Untuk mengelak keracunan makanan, garis panduan Kementerian Kesihatan menyenaraikan keadaan yang membolehkan kuman membiak: makanan dibiarkan pada suhu bilik lebih 4 jam, peti sejuk yang suhunya melebihi 5°C, makanan panas yang disimpan di bawah 63°C, dan makanan yang tidak dimasak atau dipanaskan semula dengan sempurna. Contoh yang diberi termasuk Salmonella dalam telur, norovirus dalam kerang dan E. coli dalam taugeh.

Bila perlu ke klinik?

Warga emas, orang yang lemah daya tahan badan, dan pesakit kencing manis atau penyakit lain patut mendapatkan nasihat lebih awal.

Anak demam dan muntah? Baca panduan kami tentang anak demam waktu malam.

Soalan lazim

Boleh ke minum air kelapa semasa cirit-birit?

Boleh. WHO menyenaraikan air kelapa muda sebagai minuman yang sesuai, dan ia mengandungi kalium. Tetapi ia kurang garam, jadi larutan ORS tetap minuman utama, dan elakkan air kelapa dalam tin atau kotak yang ditambah gula.

Boleh ke minum susu semasa cirit-birit?

Bayi perlu teruskan susu ibu, atau susu formula pada kekuatan biasa. Bagi kanak-kanak, WHO menyatakan masalah tidak tahan susu jarang berlaku. Jika susu membuat cirit-birit jelas bertambah teruk, berhenti dahulu dan cuba semula selepas sembuh.

Apa ubat cirit-birit untuk budak?

Larutan ORS ialah rawatan utama, ditambah zink selama 10 hingga 14 hari seperti yang disyorkan WHO. Jangan beri ubat henti cirit-birit seperti loperamide kepada kanak-kanak bawah 12 tahun melainkan doktor yang memberinya.

Berapa lama cirit-birit sembuh?

Biasanya 5 hingga 7 hari, dan muntah berhenti dalam 1 hingga 2 hari. Jumpa doktor jika cirit-birit lebih 7 hari atau muntah lebih 2 hari.